Matura z biologii 2020, zadanie 22: Ochrona żbika europejskiego i jego pula genowa – odpowiedzi i wyjaśnienie

22.1: T, T, N. 22.2: krzyżowanie z kotem domowym wprowadza obce geny i zubaża pulę genową żbika. 22.3: drogi zwiększają śmiertelność i fragmentację, a przez izolację nasilają dryf genetyczny i chów wsobny.

O czym jest zadanie 22?

Wstęp opisuje żbika europejskiego w Polsce: jego terytorialność, siedliska, pokarm oraz małą, rozproszoną populację. Podkreśla zagrożenia ze strony krzyżowania z kotami domowymi, małej liczebności i fragmentacji siedlisk oraz potrzebę tworzenia korytarzy migracyjnych.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 24 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 22.1 (0–1 pkt)

Na podstawie przedstawionych informacji oceń, które z poniższych wniosków są uprawnione. Zaznacz T (tak), jeśli wniosek jest uprawniony, albo N (nie) – jeśli jest nieuprawniony.
1. Ryś i żbik są klasyfikowane do różnych rodzajów należących do jednej rodziny.
T N
2. Kot domowy i żbik europejski są podgatunkami jednego gatunku.
T N
3. Żbik europejski jest przodkiem kota domowego.
T N

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: 1 – T, 2 – T, 3 – N.

Ryś (Lynx) i żbik (Felis) to różne rodzaje w rodzinie kotowatych, więc pierwszy wniosek jest uprawniony. Kot domowy jest podgatunkiem Felis silvestris catus, a żbik europejski Felis silvestris silvestris, więc oba należą do jednego gatunku. Kot domowy pochodzi od afrykańskiego podgatunku żbika, nie od żbika europejskiego, dlatego żbik europejski nie jest jego przodkiem.

Punktacja: 1 pkt przyznaje się tylko za wszystkie trzy oceny zgodne z kluczem; jedna błędna ocena lub brak odpowiedzi daje 0 pkt.

Zadanie 22.2 (0–1 pkt)

Wyjaśnij, dlaczego krzyżowanie się żbików z kotami domowymi stanowi zagrożenie dla istnienia żbika europejskiego. W odpowiedzi odnieś się do zmian w puli genowej żbika.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Krzyżowanie z kotem domowym powoduje dopływ genów kota do puli genowej żbika; płodne kotożbiki mogą utrwalać cechy kota i wypierać geny żbika, co zawęża lub zmienia pulę genową i zagraża odrębności żbika.

Kot domowy i żbik mogą się krzyżować, a ich mieszańce są płodne, więc geny kota wchodzą do populacji żbika. W małej populacji taki przepływ genów może stopniowo usuwać rodzime allele żbika. To osłabia odrębność genetyczną żbika i może utrudnić jego przetrwanie.

Punktacja: 1 pkt za wyjaśnienie, że dopływ genów kota domowego zmienia lub zawęża pulę genową żbika i zagraża jego przetrwaniu; nie uznaje się odpowiedzi, w której żbik, kot domowy lub kotożbik są traktowani jako różne gatunki.

Zadanie 22.3 (0–2 pkt)

Na podstawie przedstawionych informacji wyjaśnij, dlaczego rozbudowa sieci drogowej na terenach, na których występują żbiki europejskie, jest zagrożeniem dla ich liczebności i różnorodności genetycznej. W odpowiedzi odnieś się do biologii żbika lub procesów ewolucyjnych.
1. Zagrożenie dla ich liczebności:
2. Zagrożenie dla ich różnorodności genetycznej:

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Liczebność: drogi powodują większą śmiertelność, niszczą lub fragmentują siedliska i utrudniają zdobywanie pokarmu oraz rozmnażanie. Różnorodność genetyczna: fragmentacja izoluje małe subpopulacje, nasila dryf genetyczny i chów wsobny oraz ogranicza przepływ genów, przez co ubożeje pula genowa.

Rozbudowa dróg przecina terytoria i siedliska żbika, zwiększa ryzyko śmierci pod kołami i ogranicza kontakt między osobnikami. Mniejsze, odizolowane grupy mają mniejszą pulę genową i silniej działający dryf genetyczny. Dodatkowo bliskie spokrewnienie osobników w małych grupach zwiększa chów wsobny.

Punktacja: 2 pkt za poprawne wyjaśnienie wpływu dróg na liczebność oraz na różnorodność genetyczną; 1 pkt, gdy wyjaśniony jest tylko jeden z tych aspektów; 0 pkt przy braku lub błędnym wyjaśnieniu.

Najczęstsze błędy w zadaniu 22

Uczniowie mylą podgatunki z gatunkami i uznają żbika europejskiego za przodka kota domowego.
W 22.2 podają tylko, że osobniki się mieszają, bez wskazania skutku dla puli genowej żbika.
W 22.3 opisują wyłącznie śmiertelność na drogach, pomijając izolację, dryf genetyczny i chów wsobny.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2020, poziom rozszerzony (w maju 2020). Wstęp CKE opracowała na podstawie: Polska Czerwona Księga Zwierząt. Kręgowce, pod red. Z. Głowacińskiego, Warszawa 2001,. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.