Diagnostyczna matura z biologii, grudzień 2024, zadanie 13: Megakariocyty, naczynia zatokowe i płytki krwi – odpowiedzi i wyjaśnienie

Odpowiedzi: 13.1 – megakariocyt przechodzi fazy G1, S i G2, a ilość DNA wzrasta; 13.2 – pory, brak błony podstawnej i duża średnica zatok pozwalają propłytkom przedostać się do krwi; 13.3 – rozgałęzienia zwiększają liczbę uwalnianych płytek; 13.4 – SER dostarcza lipidy do rozbudowy błony wypustek; 13.5 – oba stwierdzenia są prawdziwe (P, P).

O czym jest zadanie 13?

Zadanie dotyczy powstawania płytek krwi z megakariocytów w szpiku kostnym oraz budowy i metabolizmu samych płytek. Materiał opisuje naczynia zatokowe, endomitoję megakariocytów, wypustki propłytkowe i skład płytek.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 16 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 13.1 (0–1 pkt)

Uzupełnij poniższe zdania tak, aby zawierały informacje prawdziwe. W każdym nawiasie podkreśl właściwe określenie.
Dojrzewające megakariocyty inicjują cykl komórkowy, w czasie którego
(przechodzą fazy / nie przechodzą faz) G1, S oraz G2. Pominięcie późnej anafazy i telofazy oraz cytokinezy powoduje, że ilość DNA w dojrzewającym megakariocycie
(wzrasta / jest stała).

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: przechodzą fazy; wzrasta

Megakariocyt przechodzi przez G1, S i G2, więc DNA ulega replikacji. Następnie pomija późną anafazę, telofazę i cytokinezę, czyli nie dzieli się na komórki potomne. Dlatego mimo braku podziału komórki ilość DNA wzrasta i komórka staje się poliploidalna.

Punktacja: Punkt przyznaje się tylko wtedy, gdy poprawne są oba podkreślenia: „przechodzą fazy” oraz „wzrasta”; za jedno poprawne nie ma punktu.

Zadanie 13.2 (0–1 pkt)

Wykaż związek budowy naczyń zatokowych z wytwarzaniem płytek krwi.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Naczynia zatokowe mają pory, brak błony podstawnej i dużą średnicę, co umożliwia wypustkom megakariocytu przedostawanie się do światła naczynia, gdzie odrywają się z nich płytki krwi.

Propłytki megakariocytu są długie i muszą jakoś trafić do krążenia. W naczyniach zatokowych ułatwiają to pory w śródbłonku oraz brak błony podstawnej. Duża średnica zatoki pozwala na obecność wielu wypustek i uwalnianie płytek do krwi.

Punktacja: Punkt jest za powiązanie cechy naczyń zatokowych z przechodzeniem propłytek lub wypustek megakariocytu do światła naczynia i powstawaniem płytek; samo stwierdzenie, że naczynia są szerokie, bez związku z płytkami, nie wystarcza.

Zadanie 13.3 (0–1 pkt)

Określ znaczenie powstawania licznych rozgałęzień megakariocytu w procesie wytwarzania płytek krwi.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Liczne rozgałęzienia zwiększają liczbę końcowych odcinków, z których odrywają się płytki, więc powstaje więcej płytek krwi.

Każde zakończenie wypustki może oddać fragmenty tworzące płytki. Im więcej rozgałęzień, tym więcej miejsc, w których mogą powstać płytki. Dlatego rozgałęzienia zwiększają wydajność trombopoezy.

Punktacja: Punkt jest za wskazanie, że rozgałęzienia zwiększają liczbę powstających lub uwalnianych płytek; ogólne „usprawnia to proces” bez odniesienia do liczby płytek nie wystarcza.

Zadanie 13.4 (0–1 pkt)

Wykaż związek między wytwarzaniem wielu długich wypustek plazmatycznych przez megakariocyty a dużą zawartością gładkiej siateczki śródplazmatycznej w tych komórkach.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Gładka siateczka śródplazmatyczna syntetyzuje lipidy błonowe, potrzebne do rozbudowy błony komórkowej przy tworzeniu wielu długich wypustek.

Wypustki plazmatyczne to przedłużenia błony komórkowej, więc do ich powstania potrzebny jest materiał błonowy. Gładka siateczka śródplazmatyczna wytwarza fosfolipidy i inne lipidy. Duża zawartość SER odpowiada więc dużemu zapotrzebowaniu na błony w megakariocycie.

Punktacja: Punkt jest za powiązanie SER z syntezą lipidów lub fosfolipidów błonowych i rozbudową błony potrzebnej do tworzenia wypustek; przypisanie SER syntezy białek jako głównego uzasadnienia jest błędne.

Zadanie 13.5 (0–1 pkt)

Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące budowy i metabolizmu płytek krwi występujących we krwi ssaków są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
1. W płytkach krwi znajdują się rybosomy pochodzące z megakariocytów. P F
2. W płytkach krwi zachodzi fosforylacja oksydacyjna. P F

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: 1 – P, 2 – P

Płytki nie mają jądra, ale zachowują rybosomy i mRNA pochodzące z megakariocytów, dlatego mogą syntetyzować białka. Mają też mitochondria, w których zachodzi fosforylacja oksydacyjna. Obie informacje są więc prawdziwe.

Punktacja: Punkt jest tylko za poprawne oznaczenie obu stwierdzeń jako P; jedna poprawna odpowiedź nie daje punktu.

Najczęstsze błędy w zadaniu 13

Uczeń wybiera „nie przechodzą faz” lub „jest stała”, bo myli endomitoję z typowym podziałem komórkowym.
W 13.2 uczeń podaje cechę naczyń zatokowych, ale nie łączy jej z przedostawaniem się propłytek do światła naczynia.
W 13.4 uczeń przypisuje gładkiej siateczce syntezę białek zamiast lipidów błonowych, a w 13.5 uznaje, że płytki bez jądra nie mają rybosomów ani mitochondriów.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Diagnostyczna matura z biologii, grudzień 2024 (w grudniu 2024). Wstęp CKE opracowała na podstawie: W. Sawicki, J. Malejczyk, Histologia, Warszawa 2017;. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.