Diagnostyczna matura z biologii, grudzień 2024, zadanie 9: Pokrycie ciała kręgowców i wymiana gazowa przez skórę – odpowiedzi i wyjaśnienie

Wniosek: wraz ze wzrostem temperatury rośnie ilość CO2 usuwana przez skórę, a skóra zawsze usuwa więcej CO2 niż płuca. W ocenie stwierdzeń: 1 – F, 2 – F, 3 – P. Naskórek chroni przed patogenami dzięki wielowarstwowości, ścisłemu przyleganiu komórek i zrogowaceniu.

O czym jest zadanie 9?

Wstęp przypomina, że pokrycie ciała kręgowców jest różne – u płazów skóra jest naga, a u pozostałych występują łuski, pióra lub włosy, będące wytworami naskórka bądź skóry właściwej. Na wykresie pokazano, jak u ropuchy zmienia się tempo wymiany O2 i CO2 przez skórę oraz przez płuca w trzech temperaturach. Zadania łączą odczyt wykresu z wiedzą o budowie skóry i jej funkcjach ochronnych.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 12 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 9.1 (0–1 pkt)

Na podstawie informacji przedstawionych na wykresie sformułuj jeden przykładowy wniosek odnoszący się do wpływu temperatury na usuwanie CO2 u ropuchy Bufo americanus.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Im wyższa temperatura, tym więcej CO2 jest usuwane – przez skórę i przez płuca; niezależnie od temperatury skóra usuwa więcej CO2 niż płuca.

Na wykresie linia opisująca usuwanie CO2 przez skórę wyraźnie wznosi się od 5 do 25 °C, podobnie rośnie udział płuc, choć pozostaje niższy. Skoro oba wykresy CO2 idą w górę wraz z temperaturą, to wzrost temperatury zwiększa całkowite wydalanie dwutlenku węgla, a przewaga skóry nad płucami utrzymuje się w każdym z badanych punktów. Wniosek musi odnosić się do CO2 i do temperatury, a nie do tlenu.

Punktacja: Punkt za wniosek o wzroście tempa usuwania CO2 wraz z temperaturą albo o większym udziale skóry niż płuc w usuwaniu CO2 w każdej temperaturze. Nie uznaje się opisów dotyczących wyłącznie O2, przepisywania osi czy zdań bez związku przyczynowego.

Zadanie 9.2 (0–2 pkt)

Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące pokrycia ciała kręgowców są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
1. Skóra płazów wytwarza gruczoły potowe. P F
2. Gruczoły potowe ssaków są wytworami skóry właściwej. P F
3. Łuski występujące u kręgowców lądowych są wytworami naskórka. P F

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: 1 – F, 2 – F, 3 – P.

Skóra płazów jest naga i zawiera gruczoły śluzowe oraz jadowe, ale nie potowe – te są cechą ssaków, więc zdanie 1 jest fałszywe. Gruczoły potowe, podobnie jak inne gruczoły skórne ssaków, powstają z naskórka, a nie ze skóry właściwej, więc zdanie 2 też jest fałszywe. Łuski gadów i ptaków (rogowe) są rzeczywiście wytworami naskórka, dlatego zdanie 3 jest prawdziwe.

Punktacja: 2 pkt za trzy trafne oceny, 1 pkt za dwie, 0 pkt za mniej. Błędne rozróżnienie pochodzenia gruczołów potowych (naskórek, nie skóra właściwa) kosztuje punkt.

Zadanie 9.3 (0–1 pkt)

Uzasadnij, że budowa naskórka człowieka umożliwia ochronę przed wnikaniem patogenów do wnętrza organizmu.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Naskórek jest wielowarstwowy i zrogowaciały, a jego komórki ściśle do siebie przylegają, tworząc mechaniczną barierę nie do przejścia dla drobnoustrojów.

Nabłonek wielowarstwowy płaski rogowaciejący ma na powierzchni warstwę zrogowaciałych, martwych komórek wypełnionych keratyną, które są trudne do sforsowania przez bakterie i grzyby. Ścisłe połączenia między komórkami kolejnych warstw uniemożliwiają im wniknięcie w głąb skóry, a ciągłość naskórka nie pozostawia szczelin. Dlatego właśnie budowa tkankowa, a nie np. wydzielanie potu, jest tu argumentem.

Punktacja: Punkt za uzasadnienie wskazujące wielowarstwowość, ścisłe przyleganie komórek lub zrogowacenie naskórka jako barierę dla patogenów. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że skóra chroni – trzeba podać cechę budowy.

Najczęstsze błędy w zadaniu 9

Uznanie gruczołów potowych za wytwór skóry właściwej lub przypisanie ich płazom.
Wniosek w 9.1 dotyczący tlenu, temperatury ciała albo tylko jednej krzywej bez porównania skóry i płuc.
Uzasadnienie w 9.3 ograniczone do hasła „skóra chroni”, bez wskazania konkretnej cechy budowy naskórka.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Diagnostyczna matura z biologii, grudzień 2024 (w grudniu 2024). Wstęp CKE opracowała na podstawie: K. Schmidt-Nielsen, Fizjologia zwierząt. Adaptacja do środowiska, Warszawa 2008.. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.