Próbna matura z biologii, styczeń 2026, zadanie 2: Fosfolipidy i glikolipidy w błonach – odpowiedzi i wyjaśnienie

Różnice w składzie fosfolipidów między warstwami wynikają z lokalizacji syntezy i selektywności flipaz. Glikolipidy dostają się do zewnętrznej warstwy błony dzięki zachowaniu orientacji podczas pączkowania i fuzji pęcherzyków. Oba stwierdzenia w zadaniu 2.3 są fałszywe, a glikokaliks pełni funkcje ochronne i rozpoznawcze.

O czym jest zadanie 2?

Wstęp opisuje syntezę fosfolipidów w siateczce śródplazmatycznej i ich asymetryczne rozmieszczenie w dwuwarstwie dzięki flipazom. Następnie wyjaśnia, że glikolipidy powstają w aparacie Golgiego i trafiają do zewnętrznej warstwy błony komórkowej w procesie transportu pęcherzykowego. Wspomina też o glikokaliksie jako grubej warstwie cukrowej na powierzchni komórek zwierzęcych.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 6 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 2.1 (0–2 pkt)

0–1–2 Na podstawie przedstawionych informacji podaj dwie przyczyny różnic w składzie nieglikozylowanych fosfolipidów w dwóch warstwach błon biologicznych.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: 1. Synteza fosfolipidów zachodzi tylko w warstwie cytozolowej błony ER. 2. Flipazy przenoszą tylko wybrane fosfolipidy do warstwy niecytozolowej.

Enzymy syntetyzujące fosfolipidy są związane z cytozolową stroną błony ER, więc nowe cząsteczki trafiają najpierw do tej warstwy. Flipazy są selektywne i przenoszą tylko określone fosfolipidy, co prowadzi do asymetrii składu.

Punktacja: Za podanie obu przyczyn przyznaje się 2 punkty, za jedną – 1 punkt. Nie uznaje się odpowiedzi, które nie odnoszą się do lokalizacji syntezy lub selektywności flipaz.

Zadanie 2.2 (0–1 pkt)

Wyjaśnij, w jaki sposób glikolipidy syntetyzowane w wewnętrznej błonie aparatu 0–1 Golgiego dostają się do zewnętrznej warstwy błony komórkowej.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Glikolipidy powstają w warstwie niecytozolowej błony aparatu Golgiego i pozostają w niej podczas tworzenia pęcherzyka. Po fuzji pęcherzyka z błoną komórkową ta warstwa staje się zewnętrzną warstwą błony komórkowej, dzięki czemu grupy cukrowe znajdują się na zewnątrz komórki.

Glikolipidy nie są przenoszone przez flipazy, więc ich orientacja jest zachowana. Podczas pączkowania pęcherzyka warstwa niecytozolowa staje się wewnętrzną warstwą pęcherzyka, a po fuzji – zewnętrzną warstwą błony komórkowej.

Punktacja: Punkt przyznaje się za wyjaśnienie uwzględniające zachowanie orientacji warstw podczas transportu pęcherzykowego. Odpowiedź, która nie wspomina o fuzji lub orientacji, nie jest punktowana.

Zadanie 2.3 (0–1 pkt)

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących błon w komórce. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Dwie warstwy błon biologicznych różnią się składem fosfolipidów, ale mają taki sam skład glikolipidów. P F
W wyniku fuzji pęcherzyka z błoną komórkową warstwa błony zwrócona do wnętrza pęcherzyka staje się warstwą cytozolową błony komórkowej. P F
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: F, F

Pierwsze stwierdzenie jest fałszywe, ponieważ glikolipidy występują głównie w warstwie niecytozolowej, a nie w obu warstwach. Drugie stwierdzenie jest fałszywe, ponieważ wewnętrzna warstwa pęcherzyka staje się zewnętrzną warstwą błony komórkowej, a nie cytozolową.

Punktacja: Punkt przyznaje się za poprawną ocenę obu stwierdzeń. Każda inna kombinacja odpowiedzi (np. P, F) jest błędna.

Zadanie 2.4 (0–1 pkt)

Określ przykładową funkcję glikokaliksu, występującego w błonie komórkowej 0–1 komórek zwierzęcych.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Glikokaliks pełni funkcję ochronną (np. przed urazami mechanicznymi lub strawieniem) oraz uczestniczy w rozpoznawaniu komórek.

Warstwa cukrowa chroni komórkę przed uszkodzeniami i umożliwia interakcje między komórkami, np. w układzie odpornościowym.

Punktacja: Punkt przyznaje się za podanie dowolnej poprawnej funkcji glikokaliksu, np. ochronnej lub rozpoznawczej. Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, jak 'pełni ważną rolę'.

Najczęstsze błędy w zadaniu 2

  • Uczniowie mylnie sądzą, że różnice w składzie fosfolipidów wynikają tylko z syntezy, pomijając selektywność flipaz.
  • W zadaniu 2.2 często nie uwzględniają orientacji warstw podczas fuzji pęcherzyka, co prowadzi do błędnego stwierdzenia, że glikolipidy są przenoszone przez flipazy.
  • W zadaniu 2.3 mylą, która warstwa pęcherzyka staje się warstwą cytozolową po fuzji, lub nie rozumieją asymetrii glikolipidów.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Próbna matura z biologii, styczeń 2026 (w styczniu 2026). Wstęp CKE opracowała na podstawie: B. Alberts i in., Podstawy biologii komórki, Warszawa 2016.. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.