Próbna matura z biologii, styczeń 2026, zadanie 3: Plazmoliza w komórkach cebuli – odpowiedzi i wyjaśnienie

Preparat przygotowuje się przez wycięcie skalpelem cienkiego skrawka skórki cebuli, umieszczenie go w kropli wody na szkiełku podstawowym i przykrycie szkiełkiem nakrywkowym. Dodanie nasyconego NaCl powoduje plazmolizę – protoplasty obkurczają się i odstawają od ścian komórkowych na skutek wypływu wody z komórek do roztworu hipertonicznego. Odwrócenie zmian (deplazmoliza) następuje po umieszczeniu komórek w środowisku hipotonicznym, np. w czystej wodzie.

O czym jest zadanie 3?

Zadanie dotyczy obserwacji plazmolizy w komórkach skórki czerwonej cebuli. W pierwszym etapie przygotowano preparat mikroskopowy w wodzie, a w drugim dodano nasycony roztwór NaCl, co wywołało zmiany w wyglądzie komórek. Należy opisać przygotowanie preparatu, wyjaśnić mechanizm zmian oraz podać sposób ich odwrócenia.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 8 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 3.1 (0–1 pkt)

Opisz, w jaki sposób należy przygotować preparat mikroskopowy przedstawiony na fotografii 1. W opisie uwzględnij materiały wybrane spośród wymienionych we wprowadzeniu do zadania.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Należy wyciąć skalpelem cienki skrawek skórki (epidermy) czerwonej cebuli, umieścić go w kropli wody na szkiełku podstawowym i przykryć szkiełkiem nakrywkowym.

Aby uzyskać preparat przyżyciowy, trzeba pobrać cienką warstwę epidermy, która jest pojedynczą warstwą komórek. Skrawek umieszcza się w kropli wody, aby komórki pozostały żywe i nie wyschły, a szkiełko nakrywkowe spłaszcza preparat i zapobiega jego przesuwaniu.

Punktacja: Punkt przyznaje się za podanie, że należy wyciąć skalpelem skrawek skórki cebuli, umieścić go w kropli wody na szkiełku podstawowym i przykryć szkiełkiem nakrywkowym; uznaje się odwrotną kolejność dodania wody.

Zadanie 3.2 (0–2 pkt)

Opisz zmiany w wyglądzie komórek przedstawionych na fotografiach 1. i 2. Wyjaśnij mechanizm prowadzący do powstania tych zmian.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Opis zmian: protoplasty obkurczyły się i odstały od ścian komórkowych (plazmoliza). Wyjaśnienie: po dodaniu nasyconego roztworu NaCl (roztwór hipertoniczny) woda osmotycznie wypłynęła z komórek do otoczenia.

Nasycony NaCl ma wyższe stężenie substancji rozpuszczonych niż wnętrze komórki, więc jest hipertoniczny. Woda przemieszcza się z obszaru o wyższym potencjale wody (wnętrze komórki) do obszaru o niższym potencjale (roztwór zewnętrzny), co powoduje kurczenie się protoplastu i odstawanie błony komórkowej od ściany.

Punktacja: Za poprawny opis obserwowanych zmian (odstawanie protoplastów od ścian komórkowych) i wyjaśnienie uwzględniające hipertoniczność roztworu i wypływ wody przyznaje się 2 punkty; za sam poprawny opis zmian przyznaje się 1 punkt.

Zadanie 3.3 (0–1 pkt)

Określ, w jaki sposób można odwrócić zmiany w wyglądzie komórek przedstawionych na fotografii 2., aby przypominał on wygląd komórek przedstawionych na fotografii 1.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Należy umieścić komórki w środowisku hipotonicznym, np. w czystej wodzie, co spowoduje deplazmolizę.

W roztworze hipotonicznym (o niższym stężeniu substancji rozpuszczonych niż wnętrze komórki) woda napływa do komórek na drodze osmozy. Protoplasty pęcznieją i ponownie przylegają do ścian komórkowych, przywracając wygląd z fotografii 1.

Punktacja: Punkt przyznaje się za stwierdzenie, że zmiany można odwrócić przez umieszczenie komórek w środowisku hipotonicznym (lub w czystej wodzie).

Najczęstsze błędy w zadaniu 3

  • Uczniowie mylą plazmolizę z deplazmolizą, nie rozróżniając kierunku przepływu wody w zależności od toniczności roztworu.
  • Pomijają w wyjaśnieniu informację o hipertoniczności roztworu NaCl, skupiając się tylko na opisie zmian wizualnych.
  • Podczas opisu przygotowania preparatu zapominają o użyciu skalpela do wycięcia cienkiego skrawka lub o umieszczeniu skrawka w wodzie.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Próbna matura z biologii, styczeń 2026 (w styczniu 2026). Wstęp CKE opracowała na podstawie: Plasmolysis of Red Onion Cells, „MicrobeHunter Microscopy Magazine” 1(1), 2011. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.