Matura z biologii 2015, zadanie 11: Autonomiczny układ nerwowy: współczulny i przywspółczulny – odpowiedzi i wyjaśnienie

11.1: reakcja „walcz lub uciekaj” odpowiada części współczulnej; np. szybsze serce lub rozszerzone oskrzela zwiększają dostawę tlenu i glukozy do mięśni. 11.2: współczulna mobilizuje organizm w zagrożeniu, a przywspółczulna przywraca spoczynek po jego ustąpieniu.

O czym jest zadanie 11?

Zadanie dotyczy dwóch antagonistycznych części autonomicznego układu nerwowego. W tabeli zestawiono przykłady ich wpływu na serce, gruczoły jelitowe i oskrzela. Na tej podstawie trzeba rozpoznać układ odpowiedzialny za reakcję „walcz lub uciekaj” oraz wyjaśnić rolę antagonizmu.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 12 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 11.1 (0–1 pkt)

Podaj, do której części autonomicznego układu nerwowego – współczulnej czy przywspółczulnej – odnosi się określenie używane w sytuacji zagrożenia: „walcz lub uciekaj”. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając wybrany z tabeli przykład działania tego układu w powiązaniu z pracą mięśni szkieletowych.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Część współczulna. Przykład: zwiększenie częstości skurczów serca lub rozszerzenie oskrzeli zwiększa dostarczanie tlenu i glukozy do mięśni szkieletowych, co daje więcej energii do walki lub ucieczki.

W zagrożeniu dominuje układ współczulny, który przygotowuje organizm do intensywnego wysiłku. Z tabeli wynika, że przyspiesza on serce i rozszerza oskrzela. Dzięki temu krew szybciej transportuje tlen i substancje oddechowe do mięśni szkieletowych, zwiększając produkcję ATP potrzebnego do skurczów.

Punktacja: Punkt jest za wskazanie części współczulnej i uzasadnienie oparte na przykładzie z tabeli powiązanym z pracą mięśni szkieletowych oraz dostarczaniem substratu oddechowego; samo podanie nazwy lub przykład bez tego powiązania nie wystarcza.

Zadanie 11.2 (0–1 pkt)

Przedstaw, jakie znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu ma antagonistyczne działanie obu części autonomicznego układu nerwowego w sytuacji wystąpienia zagrożenia i po jego ustąpieniu.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Układ współczulny przygotowuje organizm do walki lub ucieczki w zagrożeniu, a układ przywspółczulny po ustąpieniu zagrożenia przywraca stan spoczynkowy i równowagę organizmu.

Antagonizm pozwala szybko przestawić organizm z jednego trybu na drugi. W zagrożeniu współczulna część nasila funkcje potrzebne do wysiłku, np. przyspiesza serce i rozszerza oskrzela. Po ustąpieniu zagrożenia przywspółczulna część zwalnia serce, obniża aktywność i umożliwia powrót do normalnego funkcjonowania.

Punktacja: Punkt jest za poprawne przedstawienie roli układu współczulnego w przygotowaniu do walki lub ucieczki oraz roli układu przywspółczulnego w przywróceniu stanu spoczynkowego po ustąpieniu zagrożenia.

Najczęstsze błędy w zadaniu 11

Uczniowie mylą część współczulną z przywspółczulną i przypisują reakcję „walcz lub uciekaj” niewłaściwemu układowi.
W 11.1 podają przykład z tabeli, ale nie wiążą go z pracą mięśni szkieletowych ani z dostarczaniem tlenu lub glukozy.
W 11.2 opisują tylko jedną część układu autonomicznego i pomijają rolę antagonistycznego działania obu części.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2015, poziom rozszerzony (w maju 2015). Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy. Modele 3D: ciało: BodyParts3D © DBCLS (CC BY-SA 2.1 JP), Z-Anatomy / Écorché (CC BY-SA 4.0).