Matura z biologii 2016, zadanie 22: Dzięcioły – klasyfikacja, pokarm i ochrona – odpowiedzi i wyjaśnienie

Dzięcioły należą do dwóch rodzajów (Picoides i Dendrocopos); łańcuch: drzewo iglaste → kornik → dzięcioł trójpalczasty → jastrząb/kuna; nie konkurują, bo żerują na różnych drzewach; ochrona: 1-B, 2-B, 3-C.

O czym jest zadanie 22?

Tekst dotyczy dwóch rzadkich dzięciołów: trójpalczastego i białogrzbietego, ich wymagań siedliskowych, pokarmu i zagrożeń. Podkreśla, że zasiedlają stare lasy z martwym drewnem i są objęte ochroną. Zadania sprawdzają klasyfikację, zależności pokarmowe, konkurencję oraz rodzaj ochrony.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 20 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 22.1 (0–1 pkt)

Określ, czy te gatunki dzięciołów są klasyfikowane w jednym, czy – w dwóch rodzajach. Odpowiedź uzasadnij.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: W dwóch rodzajach: Picoides i Dendrocopos, ponieważ mają różne łacińskie nazwy rodzajowe.

W nazwie dwuczłonowej pierwszy człon to nazwa rodzaju, a drugi to epitet gatunkowy. Dzięcioł trójpalczasty to Picoides tridactylus, a białogrzbiety Dendrocopos leucotos. Różne pierwsze człony nazwy oznaczają różne rodzaje.

Punktacja: Punkt za stwierdzenie, że są to dwa rodzaje, i uzasadnienie różnicą nazw rodzajowych (Picoides vs Dendrocopos). Nie uznaje się uzasadnienia opartego tylko na różnych epitetach gatunkowych.

Zadanie 22.2 (0–1 pkt)

Na podstawie informacji przedstawionych w tekście, posługując się wymienionymi nazwami organizmów, zapisz łańcuch pokarmowy, w którym dzięcioł trójpalczasty jest konsumentem drugiego rzędu i nie jest konsumentem szczytowym.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: świerk/jodła/drzewo iglaste → kornik → dzięcioł trójpalczasty → jastrząb/kuna

Producentem jest drzewo iglaste, np. świerk lub jodła. Kornik żeruje na osłabionym drzewie i jest konsumentem I rzędu, a dzięcioł zjadający korniki – konsumentem II rzędu. Jastrząb lub kuna zjadające dzięcioła zamykają łańcuch, więc dzięcioł nie jest konsumentem szczytowym.

Punktacja: Punkt za poprawny łańcuch z nazwami z tekstu i strzałkami we właściwym kierunku. Nie uznaje się startu od ogólnego „drzewo”, od sosny ani łańcucha bez strzałek lub ze strzałkami w złą stronę.

Zadanie 22.3 (0–1 pkt)

Wykaż, że oba gatunki nie konkurują o pokarm, gdy występują razem w tym samym ekosystemie, np. w lesie mieszanym Puszczy Białowieskiej.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Nie konkurują, bo dzięcioł trójpalczasty żeruje głównie na drzewach iglastych, a białogrzbiety na liściastych; zjadają więc owady związane z różnymi drzewami.

Konkurencja występuje wtedy, gdy organizmy korzystają z tych samych zasobów. Tutaj nisze pokarmowe różnią się rodzajem drzew, na których dzięcioły zdobywają pokarm. Nawet w lesie mieszanym mogą współwystępować bez silnej konkurencji o pokarm.

Punktacja: Punkt za wyjaśnienie różnicą drzew (iglaste vs liściaste) lub różnymi gatunkami owadów. Nie uznaje się odpowiedzi odnoszącej się tylko do różnych stadiów rozwojowych owadów.

Zadanie 22.4 (0–1 pkt)

Zaznacz w tabeli rodzaj ochrony – czynną (C) lub bierną (B) – który reprezentują wymienione działania podjęte w celu ochrony opisanych gatunków dzięciołów.
1. Wpisanie do „Polskiej czerwonej księgi zwierząt”.
C
B
2. Utworzenie rezerwatu ścisłego na terenie występowania populacji danego gatunku dzięcioła.
C
B
3. Pozostawianie określonej liczby martwych drzew w lasach użytkowanych gospodarczo.
C
B

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: 1 – B, 2 – B, 3 – C

Czerwona księga jest formą dokumentowania i informowania o zagrożonych gatunkach, więc to ochrona bierna. Rezerwat ścisły pozostawia przyrodę bez ingerencji, co również jest ochroną bierną. Pozostawianie martwych drzew to celowy zabieg w gospodarce leśnej, czyli ochrona czynna.

Punktacja: Punkt tylko za wszystkie trzy poprawne odpowiedzi: B, B, C. Każda inna kombinacja lub brak odpowiedzi daje 0 punktów.

Najczęstsze błędy w zadaniu 22

Uzasadnianie przynależności do różnych rodzajów różnicą epitetów gatunkowych zamiast nazw rodzajowych.
Zapisywanie łańcucha bez strzałek, ze strzałkami w złą stronę lub rozpoczynanie go od ogólnego „drzewo” bądź od sosny.
Uznawanie, że dzięcioły konkurują, bo oba jedzą owady, zamiast wskazać różne drzewa lub różne gatunki owadów; mylenie ochrony czynnej z bierną.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2016, poziom rozszerzony (w maju 2016). Wstęp CKE opracowała na podstawie: Polska czerwona księga zwierząt, pod red. Z. Głowacińskiego, Warszawa 2001.. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.