Matura z biologii 2016, zadanie 9: Łuski ryb, wiek ryb, homologia i analogia – odpowiedzi i wyjaśnienie

9.1 – w stawie karaś ma sezonowe zahamowanie wzrostu zimą i wyraźne pierścienie roczne, w akwarium warunki są stałe, więc przyrost jest równomierny. 9.2 – rysunek A, bo łuski ryb powstają ze skóry właściwej. 9.3 – B3, czyli łuski ptaków i gadów są homologiczne, bo obie są wytworami naskórka.

O czym jest zadanie 9?

Wstęp dotyczy łusek jako elementu skóry ryb i gadów, a także ptaków i niektórych płazów. Na łusce ryby, np. karasia, odkładają się pasma przyrostu: gdy wzrost jest słaby (zima), pasma zagęszczają się i tworzą ciemne pierścienie roczne, które pozwalają szacować wiek ryby. Rysunek pokazuje budowę łuski karasia oraz przekroje poprzeczne skóry dwóch gromad kręgowców (A i B).

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 8 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 9.1 (0–1 pkt)

Wyjaśnij, dlaczego na podstawie budowy łuski karasia hodowanego w stawie na terenie Polski można określić przybliżony wiek tej ryby, ale znacznie trudniej tego dokonać, analizując budowę łuski karasia hodowanego w domowym akwarium.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: W stawie karaś zimą ogranicza żerowanie i wzrost, więc na łusce powstają zagęszczone ciemne pierścienie roczne; w akwarium warunki są przez cały rok stałe, przyrost jest równomierny i brak wyróżniających się pierścieni.

Łuska rośnie razem z rybą, a tempo odkładania pasm zależy od tempa wzrostu. W stawie w Polsce występują pory roku: zimą metabolizm i żerowanie spadają, wzrost zwalnia, pasma się zagęszczają i tworzą czytelny pierścień roczny. W akwarium temperatura i pokarm są stałe, więc pasma przyrostu układają się równo i nie da się wyróżnić kolejnych lat.

Punktacja: Punkt za wyjaśnienie łączące trzy elementy: zmienne warunki w stawie (zima), mechanizm zagęszczania pasm przy słabym wzroście oraz skutek w postaci czytelnych pierścieni rocznych, których brak w akwarium. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że w akwarium ryba ma stałe warunki, bez odniesienia do powstawania pierścieni.

Zadanie 9.2 (0–1 pkt)

Określ, na którym rysunku – A czy B – przedstawiono budowę skóry ryb. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając pochodzenie łusek.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Rysunek A, ponieważ łuski ryb są wytworami skóry właściwej (a nie naskórka).

Łuski ryb kostnych powstają w skórze właściwej, pod naskórkiem, i mają charakter kostny. Na przekroju A warstwa łusek leży w obrębie skóry właściwej, co odpowiada rybom. Wariant B przedstawia skórę, w której wytwory (łuski) powstają z naskórka, co jest typowe dla gadów i ptaków.

Punktacja: Punkt za wskazanie rysunku A i uzasadnienie odwołujące się do pochodzenia łusek ze skóry właściwej. Samo wskazanie rysunku bez poprawnego uzasadnienia nie daje punktu.

Zadanie 9.3 (0–1 pkt)

Wybierz i zaznacz w tabeli odpowiedź A albo B, która jest poprawnym dokończeniem poniższego zdania, oraz jej uzasadnienie spośród odpowiedzi 1.–4.
Łuski występujące na nogach ptaków oraz łuski pokrywające skórę gadów to struktury
A. analogiczne, ponieważ
1. mają inną budowę i pochodzenie.
2. pełnią w skórze odmienne funkcje.
B. homologiczne, ponieważ
3. są wytworami naskórka.
4. występują u zwierząt z różnych gromad.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: B3 – łuski ptaków i gadów są homologiczne, ponieważ oba rodzaje są wytworami naskórka.

Homologiczne są narządy o wspólnym pochodzeniu, nawet jeśli pełnią różne funkcje. Łuski na nogach ptaków i łuski gadów powstają z naskórka, więc mają to samo pochodzenie i są homologiczne. Odpowiedzi 1 i 2 opisują analogię, a 4 (występowanie u różnych gromad) samo w sobie nie dowodzi homologii.

Punktacja: Punkt tylko za pełny wybór B i 3. Wybór samego oznaczenia bez uzasadnienia lub błędne uzasadnienie (np. 4) nie daje punktu.

Najczęstsze błędy w zadaniu 9

Uznawanie łusek ryb za wytwór naskórka i wybór rysunku B.
Mylenie homologii z analogią i wybieranie odpowiedzi A z uzasadnieniem o różnych funkcjach.
Pomijanie w wyjaśnieniu sezonowego spadku wzrostu zimą, czyli brak mechanizmu powstawania pierścieni rocznych.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2016, poziom rozszerzony (w maju 2016). Wstęp CKE opracowała na podstawie: Zoologia, pod red. J. Hempel-Zawitkowskiej, Warszawa 1996.. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.