Matura z biologii 2019, zadanie 9: Świdrowiec gambijski – cykl życiowy, zmienność antygenowa VSG – odpowiedzi i wyjaśnienie

Odpowiedź: 1 – P, 2 – F, 3 – P

Mucha tse-tse jest jedynym wektorem, więc ogniska choroby są tam, gdzie mucha występuje. Zarażenie następuje przez ukąszenie owada, a nie przez styczność z chorym człowiekiem. Zmiana wariantu VSG wynika z przenoszenia i zamiany fragmentów genomu, czyli z rekombinacji DNA zachodzącej także wtedy, gdy pasożyt jest we krwi człowieka.

Punktacja: Punkt tylko za wszystkie trzy oceny trafne; jedna błędna ocena (np. uznanie informacji 2 za prawdziwą) daje zero.

Odpowiedź: Mucha tse-tse, ponieważ w jej ciele zachodzi mejoza i zapłodnienie, czyli rozmnażanie płciowe pasożyta.

Żywiciel ostateczny to organizm, w którym pasożyt osiąga dojrzałość płciową i rozmnaża się płciowo. W treści zadania podano, że dopiero w ciele muchy może dojść do mejozy, a następnie zapłodnienia. W ssaku świdrowiec dzieli się tylko mitotycznie, więc nie może być żywicielem ostatecznym.

Punktacja: Punkt za wskazanie muchy tse-tse plus uzasadnienie wprost odwołujące się do rozmnażania płciowego (mejozy, zapłodnienia, gamet) w jej ciele; samo stwierdzenie, że cykl się tam „zamyka”, nie wystarcza.

Odpowiedź: Forma 2n, ponieważ powstaje w wyniku zapłodnienia w ciele muchy tse-tse.

Po mejozie w owadzie powstają haploidalne gamety, które się łączą, dając komórkę diploidalną. To właśnie ta diploidalna forma przedostaje się do krwi ssaka, gdzie rozmnaża się przez podział. Komórki potomne zachowują diploidalny zestaw chromosomów.

Punktacja: Punkt za podanie 2n i uzasadnienie nawiązujące do zapłodnienia lub mejozy zachodzącej poza organizmem ssaka; odwołanie się tylko do podziału komórki w ciele ssaka nie jest punktowane.

Odpowiedź: Każde kolejne pokolenie pasożyta ma inny wariant VSG, więc wytworzone przeciwciała przestają pasować, a układ odpornościowy nie nadąża z produkcją nowych.

Białka VSG na powierzchni komórki są głównym antygenem rozpoznawanym przez przeciwciała. Pasożyt zmienia je przez rearanżację fragmentów genomu, więc po kilku dniach na powierzchni pojawia się nowy wariant. Odpowiedź swoista jest zawsze skierowana przeciw wariantowi poprzedniemu, co pozwala pasożytowi wymykać się odporności mimo aktywnej reakcji gospodarza.

Punktacja: Punkt za wyjaśnienie łączące zmienność antygenów w kolejnych pokoleniach z niemożnością wytworzenia na czas pasujących przeciwciał; ogólne stwierdzenie, że pasożyt jest „silny” lub „ukrywa się”, bez związku ze zmiennością VSG, nie wystarcza.