Matura z biologii 2022, zadanie 7: Pełnik europejski: mutualizm, przeobrażenie, ochrona – odpowiedzi i wyjaśnienie

7.1: B2 (dwuliścienne, liście o nerwacji siateczkowatej na ogonkach). 7.2: mutualizm – muchówki zapylają kwiaty, a larwy mają pokarm z nasion. 7.3: przeobrażenie zupełne, bo występuje poczwarka. 7.4: 1-T, 2-N, 3-T.

O czym jest zadanie 7?

Wstęp opisuje pełnika europejskiego – roślinę zielną z wilgotnych siedlisk, której siewki słabo się rozwijają z powodu konkurencji, dlatego odsłanianie gleby i koszenie łąk pomagają w jej ochronie. Kwiaty pełnika zapylają muchówki z rodzaju Chiastocheta, a ich larwy zjadają część zawiązków nasion. Tekst wprowadza więc zagadnienia zależności międzygatunkowych, ochrony przyrody i rozwoju owadów.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 8 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 7.1 (0–1 pkt)

Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.
Pełnik europejski należy do klasy roślin
A. jednoliściennych,
B. dwuliściennych,
o czym świadczą:
1. okazałe kwiaty przystosowane do zapylania przez owady.
2. liście o nerwacji siateczkowatej osadzone na ogonkach liściowych.
3. zielna forma życiowa i przywiązanie do wilgotnych siedlisk.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: B, 2 – dwuliścienne, ponieważ ma liście o nerwacji siateczkowatej osadzone na ogonkach liściowych.

Nerwacja siateczkowata i liście na ogonkach to typowe cechy liści roślin dwuliściennych, w odróżnieniu od równoległej nerwacji jednoliściennych. Kształt kwiatu, forma życiowa ani typ siedliska nie rozstrzygają o przynależności do klasy, dlatego uzasadnienia 1 i 3 są nieprawidłowe.

Punktacja: Punkt tylko za wybór B razem z uzasadnieniem 2.; wybór A lub innych uzasadnień nie daje punktu.

Zadanie 7.2 (0–1 pkt)

Wykaż, że przedstawiona w tekście zależność między pełnikiem a muchówkami jest mutualizmem. Określ, na czym polega mutualizm, oraz podaj przykłady korzyści lub strat odnoszonych przez wymienione organizmy.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Mutualizm to zależność przynosząca korzyść obu stronom: muchówki zapylają kwiaty pełnika (korzyść dla rośliny), a larwy zjadają część nasion, mając pokarm (korzyść dla owadów).

Trzeba najpierw zdefiniować mutualizm jako obopólną korzyść, a potem wskazać ją dla każdego organizmu. Pełnik zyskuje zapylenie i wydanie nasion, muchówki – pokarm dla larw oraz miejsce kopulacji i składania jaj. Te wzajemne korzyści czynią zależność mutualizmem.

Punktacja: Punkt za zdefiniowanie mutualizmu (obustronne korzyści) i podanie korzyści dla pełnika oraz dla muchówek; nie uznaje się rozprzestrzeniania nasion jako korzyści ani odpowiedzi wskazującej tylko straty bez zysku netto.

Zadanie 7.3 (0–1 pkt)

Określ typ przeobrażenia występujący u muchówki z rodzaju Chiastocheta. Odpowiedź uzasadnij.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Przeobrażenie zupełne (całkowite) – w rozwoju występuje poczwarka, a larwa (czerw) różni się budową od osobnika dorosłego.

Tekst wspomina, że larwy przed przepoczwarzeniem wychodzą z kwiatów, więc w cyklu rozwojowym jest stadium poczwarki. Obecność poczwarki oraz wyraźne różnice między larwą a imago to cechy przeobrażenia zupełnego, typowego dla muchówek.

Punktacja: Punkt za podanie „zupełne/całkowite” i uzasadnienie oparte na obecności poczwarki lub różnicach larwa–imago; nie uznaje się uzasadnień odnoszących się do innego typu larw niż czerw.

Zadanie 7.4 (0–2 pkt)

Oceń, czy działania opisane w tabeli stanowią ochronę czynną pełnika europejskiego. Zaznacz T (tak), jeśli działanie jest przykładem ochrony czynnej, albo N (nie) – jeśli nim nie jest.
1. Odsłanianie gleby wokół kęp pełnika europejskiego. T N
2. Wpisanie pełnika europejskiego na listę gatunków chronionych. T N
3. Regularne koszenie łąk ze stanowiskami pełnika europejskiego. T N

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: 1 – T, 2 – N, 3 – T.

Ochrona czynna to aktywne zabiegi ingerujące w siedlisko, np. odsłanianie gleby i koszenie łąk, które sprzyjają kiełkowaniu i ograniczają gatunki ekspansywne. Samo wpisanie na listę gatunków chronionych to ochrona bierna (prawna), bez ingerencji w środowisko.

Punktacja: 2 pkt za trzy poprawne oceny, 1 pkt za dwie poprawne, 0 pkt przy mniejszej liczbie trafień.

Najczęstsze błędy w zadaniu 7

Mylenie ochrony czynnej z bierną – wpis na listę uznawany błędnie za działanie czynne.
Podawanie rozprzestrzeniania nasion przez larwy jako korzyści w mutualizmie.
Błędne uzasadnianie przeobrażenia cechami nieodpowiednimi lub mylenie zupełnego z niezupełnym.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2022, poziom rozszerzony (w maju 2022). Wstęp CKE opracowała na podstawie: A. Kołos i A. Kołos, Trollius europaeus (Ranunculaceae) in north-eastern Poland,. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.