Matura z biologii 2023 (formuła 2015), zadanie 15: Mimikra aspidonta i mutualizm wargatka – odpowiedzi i wyjaśnienie

15.1: A – mutualizm. 15.2: podobieństwo do wargatka działa jak mimikra, ułatwia aspidontowi zbliżenie się do ryb i zdobycie pokarmu lub uniknięcie drapieżników. 15.3: dobór naturalny faworyzował osobniki bardziej podobne do wargatka, bo miały większe szanse przeżycia i rozrodu.

O czym jest zadanie 15?

Zadanie opisuje dwie ryby: wargatka czyściciela, który usuwa pasożyty z innych ryb, oraz aspidonta, który wygląda podobnie, ale odgryza fragmenty ciała większym rybom. Na tej podstawie trzeba rozpoznać typ zależności, wyjaśnić znaczenie podobieństwa wyglądu i opisać jego utrwalenie przez dobór naturalny.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 25 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 15.1 (0–1 pkt)

Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Zależność między wargatkiem czyścicielem a rybą przez niego czyszczoną to
A. mutualizm.
B. komensalizm.
C. drapieżnictwo.
D. pasożytnictwo.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: A. mutualizm.

Wargatek zjada pasożyty, więc zyskuje pokarm. Ryba czyszczona pozbywa się pasożytów, więc także odnosi korzyść. Obie strony korzystają, dlatego jest to mutualizm, a nie komensalizm czy pasożytnictwo.

Punktacja: Punkt jest za wybór wyłącznie odpowiedzi A. Inne odpowiedzi nie spełniają wymagania, bo nie opisują korzyści dla obu stron.

Zadanie 15.2 (0–1 pkt)

Na podstawie przedstawionych informacji określ znaczenie adaptacyjne morfologicznego podobieństwa aspidonta do wargatka czyściciela.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Podobieństwo do wargatka to mimikra: aspidont może łatwiej zbliżyć się do ryby, która go nie atakuje, i odgryźć jej fragment ciała, a także może zniechęcać drapieżniki.

Ryby rozpoznają wargatka jako czyściciela i podpływają do niego. Aspidont wykorzystuje ten sam wygląd, więc ofiara podchodzi bliżej i daje się zaskoczyć. Podobny wygląd może też zmniejszać ryzyko ataku ze strony drapieżników.

Punktacja: Punkt jest za powiązanie podobieństwa z łatwiejszym zbliżeniem się do ofiary albo z uniknięciem ataku drapieżnika. Samo stwierdzenie „to mimikra” bez wyjaśnienia korzyści może nie wystarczyć.

Zadanie 15.3 (0–1 pkt)

Wyjaśnij, w jaki sposób w toku ewolucji doszło do utrwalenia się wyglądu aspidonta przedstawionego na rysunku. W odpowiedzi uwzględnij mechanizm działania doboru naturalnego.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: W populacji aspidontów występowały różnice wyglądu. Osobniki bardziej podobne do wargatka częściej zdobywały pokarm lub unikały drapieżników, więc częściej przeżywały i rozmnażały się, przekazując te cechy potomstwu. Dzięki temu wygląd upodabniający do wargatka utrwalił się w populacji.

Dobór naturalny działa na istniejącą zmienność, która powstaje m.in. przez mutacje i rekombinację. Osobniki lepiej przystosowane zostawiają więcej potomstwa. Jeśli podobieństwo do wargatka zwiększa szansę zdobycia pokarmu lub przeżycia, to cecha ta jest coraz częstsza w kolejnych pokoleniach.

Punktacja: Punkt jest za wyjaśnienie, że osobniki bardziej podobne do wargatka miały większe szanse przeżycia i rozrodu, a nie tylko za ogólne stwierdzenie, że „przystosowały się” lub „tak chciała ewolucja”.

Najczęstsze błędy w zadaniu 15

Uznawanie zależności wargatka od ryby czyszczonej za komensalizm, mimo że obie strony odnoszą korzyść.
Podanie tylko nazwy „mimikra” bez wyjaśnienia, jak podobieństwo pomaga aspidontowi zdobyć pokarm lub uniknąć drapieżnika.
Opis ewolucji jako celowego działania organizmu, zamiast wskazania zmienności, doboru i różnic w przeżyciu oraz rozrodzie.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2023, poziom rozszerzony (formuła 2015) (w maju 2023). Wstęp CKE opracowała na podstawie: T. Kaleta, Zachowanie się zwierząt. Zarys problematyki, Warszawa 2014;. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.