Matura z biologii 2023, zadanie 7: Płuca płazów i ssaków a mocznik – odpowiedzi i wyjaśnienie

Płuca płazów są workowate i słabo wentylowane, więc mniej wydajne niż pęcherzykowe płuca ssaków z klatką piersiową. Mocznik czyni płyny ustrojowe hiperosmotycznymi, co napędza osmotyczny napływ wody przez skórę.

O czym jest zadanie 7?

Wstęp zwraca uwagę, że płazy wymieniają gazy także przez skórę, ponieważ ich płuca są mało wydajne. Mają wysokie stężenie mocznika we krwi i nie piją wody, lecz wchłaniają ją przez skórę.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 13 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 7.1 (0–2 pkt)

Wyjaśnij, dlaczego wymiana gazowa w płucach płazów jest mniej efektywna niż w płucach ssaków. W odpowiedzi uwzględnij dwie różnice między wymienionymi gromadami: jedną w budowie płuc i jedną w mechanizmie ich wentylacji.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Płazy mają płuca workowate, słabo pofałdowane i bez pęcherzyków, więc o małej powierzchni; ssaki mają płuca pęcherzykowe o dużej powierzchni. Płazy wentylują płuca ruchami dna jamy gębowo-gardzielowej, a ssaki zmieniają objętość klatki piersiowej, co zapewnia wydajniejszy przepływ powietrza.

Efektywność zależy od powierzchni wymiany i od ilości wymienianego powietrza. Worki mają mniejszy stosunek powierzchni do objętości niż pęcherzyki. Brak klatki piersiowej u płazów ogranicza wentylację w porównaniu z ssakami.

Punktacja: 2 pkt za obie różnice, 1 pkt za jedną, 0 pkt bez poprawnej różnicy; nie punktuje się odpowiedzi o mieszaniu powietrza wdychanego i wydychanego.

Zadanie 7.2 (0–1 pkt)

Określ, jakie znaczenie w pobieraniu wody przez płazy ma gromadzenie mocznika w ich płynach ustrojowych.

Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Mocznik podnosi osmolarność płynów ustrojowych, dzięki czemu są one hiperosmotyczne wobec wody i woda wnika przez skórę.

Woda przemieszcza się przez błonę do roztworu o wyższym stężeniu substancji rozpuszczonych. Płazy nie piją, więc taki napływ przez skórę uzupełnia wodę. Mocznik utrzymuje różnicę osmotyczną.

Punktacja: 1 pkt za powiązanie mocznika z hiperosmolarnością/hipertonicznością płynów lub osmotycznym napływem wody; 0 pkt za samo „zatrzymywanie wody” bez wyjaśnienia.

Najczęstsze błędy w zadaniu 7

Uczniowie opisują tylko budowę płuc albo tylko wentylację, nie podając obu różnic.
Mylą płuca workowate z pęcherzykowatymi i przypisują pęcherzyki płazom.
W 7.2 piszą, że mocznik „zatrzymuje wodę”, nie wyjaśniając hiperosmotyczności ani osmozy.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2023, poziom rozszerzony (w maju 2023). Wstęp CKE opracowała na podstawie: H. Szarski, Historia zwierząt kręgowych, Warszawa 1998.. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy. Modele 3D: ciało: BodyParts3D © DBCLS (CC BY-SA 2.1 JP), Z-Anatomy / Écorché (CC BY-SA 4.0).