anotemy
Zaloguj się
Wypróbuj za darmo
Matura z biologii 2025, zadanie 5: Porównanie dwóch gatunków raków w Polsce – odpowiedzi i wyjaśnienie
Raki mają głowotułów i odwłok, otwarty układ krwionośny z sercem po stronie grzbietowej. Pancerz zbudowany jest z chityny, a linienie umożliwia wzrost. Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem czystych wód, a gatunki należą do dwóch różnych rodzajów.
O czym jest zadanie 5?
Wstęp opisuje dwa gatunki raków: szlachetnego i pręgowatego. Rak szlachetny żyje tylko w czystych wodach, ma wolniejszy rozwój, a rak pręgowaty, introdukowany z Ameryki, toleruje zanieczyszczenia i szybciej się rozmnaża. Podano informacje o dojrzewaniu, liczbie jaj i częstości linienia.
Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 8 · zasady oceniania CKE.
Zadanie 5.1 (0–1 pkt)
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące raków są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
1. W budowie ciała raków wyróżnia się dwie tagmy: głowotułów i odwłok. P F
2. Układ krwionośny raków jest otwarty, a serce leży po brzusznej stronie ciała. P F
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź: 1. P (prawda), 2. F (fałsz).
Raki, jako stawonogi, mają ciało podzielone na głowotułów i odwłok, więc pierwsze stwierdzenie jest prawdziwe. Układ krwionośny raków jest otwarty, ale serce leży po stronie grzbietowej, a nie brzusznej, więc drugie jest fałszywe.
Punktacja: Punkt przyznaje się za poprawną ocenę obu stwierdzeń; za jedną poprawną odpowiedź nie przyznaje się punktu.
Zadanie 5.2 (0–1 pkt)
Podaj nazwę polisacharydu będącego głównym składnikiem pancerza okrywającego ciało raków.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź: chityna
Pancerz raków, podobnie jak u innych stawonogów, zbudowany jest głównie z chityny, która jest polisacharydem zawierającym azot.
Punktacja: Punkt za podanie poprawnej nazwy polisacharydu; uznaje się również pełną nazwę chemiczną.
Zadanie 5.3 (0–1 pkt)
Wykaż, że w trakcie życia raków musi dochodzić do ich linienia.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź: Linienie jest konieczne, ponieważ sztywny, nierozciągliwy pancerz ogranicza wzrost ciała, więc aby rak mógł rosnąć, musi okresowo zrzucać stary pancerz.
Pancerz raków nie rośnie wraz z ciałem, więc aby umożliwić zwiększenie rozmiarów, rak musi go zrzucić. W trakcie linienia dochodzi do zrzucenia zewnętrznej warstwy oskórka i wytworzenia nowego, większego.
Punktacja: Punkt za poprawne wykazanie, że linienie umożliwia wzrost lub rozmnażanie; nie uznaje się odpowiedzi sugerujących, że linienie jest skutkiem wzrostu.
Zadanie 5.4 (0–1 pkt)
Rozstrzygnij, czy obydwa opisane powyżej gatunki raków – rak szlachetny i rak pręgowaty – mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe (bioindykatory) czystości wód. Odpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu uwzględnij środowisko życia obydwu gatunków.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź: Nie mogą oba służyć jako bioindykatory, ponieważ rak szlachetny występuje tylko w czystych wodach, a rak pręgowaty toleruje wody zanieczyszczone, więc jego obecność nie świadczy o czystości.
Gatunek wskaźnikowy musi mieć wąski zakres tolerancji na dany czynnik. Rak szlachetny jest stenobiontem względem czystości wody, więc jego obecność wskazuje na czyste wody. Rak pręgowaty jest eurybiontem, występuje w różnych warunkach, więc nie jest dobrym wskaźnikiem.
Punktacja: Punkt za poprawne rozstrzygnięcie i uzasadnienie odnoszące się do środowiska życia obu gatunków; nie uznaje się odpowiedzi, w których nie przyporządkowano charakterystyki do właściwego gatunku.
Zadanie 5.5 (0–1 pkt)
Rozstrzygnij, czy przedstawione gatunki raków są klasyfikowane w jednym, czy – w dwóch rodzajach. Odpowiedź uzasadnij.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź: W dwóch rodzajach, ponieważ mają różne nazwy rodzajowe: Astacus i Faxonius.
W nazwie naukowej pierwszy człon oznacza rodzaj. Rak szlachetny to Astacus astacus, a rak pręgowaty to Faxonius limosus, więc należą do różnych rodzajów.
Punktacja: Punkt za rozstrzygnięcie, że w dwóch rodzajach i uzasadnienie oparte na nazwach rodzajowych; nie uznaje się uzasadnień odwołujących się do epitetów gatunkowych.
Najczęstsze błędy w zadaniu 5
- Uważanie, że serce raka leży po stronie brzusznej.
- Myślenie, że linienie zachodzi w wyniku wzrostu, a nie umożliwia wzrost.
- Błędne uznanie, że oba gatunki mogą być bioindykatorami, lub że rak pręgowaty jest dobrym wskaźnikiem czystości.
Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2025, poziom rozszerzony (w maju 2025). Wstęp CKE opracowała na podstawie: J. Mastyński i W. Andrzejewski,. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.