Próbna matura z biologii, styczeń 2026, zadanie 12: Produkty metabolizmu azotowego zwierząt – odpowiedzi i wyjaśnienie

Zwierzęta wodne wydalają amoniak, bo jest bardzo toksyczny, ale mogą go szybko rozcieńczyć w wodzie, natomiast zwierzęta lądowe oszczędzają wodę i przekształcają go w mniej toksyczny mocznik lub nierozpuszczalny kwas moczowy. W zadaniu 12.1: największa strata wody – amoniak, największy nakład energii – kwas moczowy.

O czym jest zadanie 12?

Wstęp przedstawia trzy główne azotowe produkty przemiany materii u zwierząt: amoniak, mocznik i kwas moczowy. Podkreśla, że różnią się one budową, rozpuszczalnością w wodzie, toksycznością oraz kosztem energetycznym syntezy.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 19 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 12.1 (0–1 pkt)

Wybierz spośród powyższych i zapisz nazwę związku azotowego, którego wydalanie wiąże się z:
1. największą stratą wody przez organizm –
2. największym nakładem energii –
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: 1. amoniak 2. kwas moczowy

Amoniak jest wydalany w dużej ilości wody, bo jest silnie toksyczny i musi być szybko usunięty, więc zwierzęta wodne tracą dużo wody razem z nim. Synteza kwasu moczowego wymaga najwięcej energii, ponieważ jest to związek złożony, powstający w kilkuetapowym procesie.

Punktacja: Punkt przyznaje się za podanie obu poprawnych nazw związków; za odpowiedź częściową lub błędną nie przyznaje się punktu.

Zadanie 12.2 (0–1 pkt)

Wyjaśnij, dlaczego zwierzęta żyjące w wodzie najczęściej wydalają amoniak, a zwierzęta lądowe – mocznik lub kwas moczowy. W odpowiedzi uwzględnij gospodarkę wodną tych organizmów i właściwości wymienionych produktów przemiany materii.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Zwierzęta wodne mają nieograniczony dostęp do wody i mogą wydalać amoniak, który jest silnie toksyczny, ale dobrze rozpuszczalny i szybko rozcieńczany w środowisku. Zwierzęta lądowe muszą oszczędzać wodę, więc przekształcają amoniak w mniej toksyczny mocznik (który może być wydalany w mniejszej ilości wody) lub w nierozpuszczalny kwas moczowy (który pozwala na minimalną utratę wody).

Amoniak jest produktem bezpośrednim deaminacji aminokwasów, ale jest bardzo toksyczny i wymaga rozcieńczenia w dużej ilości wody. W środowisku wodnym zwierzę może wydalić go bezpośrednio do wody, która go rozcieńcza, więc nie musi magazynować toksyn. Zwierzęta lądowe mają ograniczony dostęp do wody, więc nie mogą wydalać dużych ilości rozcieńczonego amoniaku; zamiast tego przekształcają go w mniej toksyczny mocznik, który może być zagęszczony w moczu, lub w kwas moczowy, który jest praktycznie nierozpuszczalny i wydalany z minimalną ilością wody.

Punktacja: Punkt przyznaje się za wyjaśnienie uwzględniające zarówno oszczędniejszą gospodarkę wodną zwierząt lądowych, jak i toksyczność i rozpuszczalność produktów; odpowiedź, która pomija któryś z tych aspektów, jest niepełna.

Najczęstsze błędy w zadaniu 12

  • Uczniowie często mylą, który związek jest bardziej toksyczny, przypisując większą toksyczność kwasowi moczowemu zamiast amoniakowi.
  • Innym błędem jest nieuwzględnienie gospodarki wodnej i pisanie tylko o toksyczności, co nie jest pełną odpowiedzią.
  • Często też uczniowie nie odróżniają nakładu energetycznego: sądzą, że synteza mocznika wymaga więcej energii niż synteza kwasu moczowego.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Próbna matura z biologii, styczeń 2026 (w styczniu 2026). Wstęp CKE opracowała na podstawie: E.P. Solomon i in., Biologia, Warszawa 2020.. Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.