Matura z biologii 2026, zadanie 18: Dziedziczenie choroby jednogenowej w rodowodzie – odpowiedzi i wyjaśnienie

W pierwszym poleceniu: dziedziczenia autosomalnego dominującego nie można wykluczyć, a recesywnego sprzężonego z płcią – można wykluczyć. W drugim poleceniu: genom mitochondrialny dziedziczy się wyłącznie od matki.

O czym jest zadanie 18?

Zadanie przedstawia rodowód rodziny, w którym analizuje się dziedziczenie choroby spowodowanej mutacją jednego genu. Na schemacie oznaczono osoby zdrowe i chore, z podziałem na kobiety i mężczyzn. Uczeń ma na podstawie tego rodowodu ocenić możliwe sposoby dziedziczenia oraz odpowiedzieć na pytanie o dziedziczenie genomu mitochondrialnego.

Pełny wstęp z rysunkami i tabelami: oficjalny arkusz CKE, strona 25 · zasady oceniania CKE.

Zadanie 18.1 (0–1 pkt)

Oceń, które z zaproponowanych sposobów dziedziczenia genu warunkującego chorobę można wykluczyć na podstawie analizy rodowodu przedstawionego powyżej.
Wybierz T, jeśli sposób dziedziczenia można wykluczyć, albo N – jeśli nie można go wykluczyć.
Dziedziczenie autosomalne dominujące. T N
Dziedziczenie recesywne sprzężone z płcią. T N
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: Autosomalne dominujące – N; recesywne sprzężone z płcią – T.

Na podstawie analizy rodowodu można wykluczyć dziedziczenie recesywne sprzężone z płcią, jeśli występuje chory ojciec i chory syn (syn nie może odziedziczyć zmutowanego allelu recesywnego sprzężonego z X od ojca). Dziedziczenia autosomalnego dominującego nie można wykluczyć, ponieważ nie ma w rodowodzie przypadku, który by temu zaprzeczał (np. dwoje zdrowych rodziców z chorym dzieckiem).

Punktacja: Punkt przyznaje się za poprawne zaznaczenie obu odpowiedzi (N dla autosomalnego dominującego i T dla recesywnego sprzężonego z płcią). Błędne zaznaczenie choć jednej odpowiedzi skutkuje brakiem punktu.

Zadanie 18.2 (0–1 pkt)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Genom mitochondrialny u ludzi z reguły dziedziczy się
A. wyłącznie od matki.
B. wyłącznie od ojca.
C. w równych częściach od matki i od ojca.
D. w mniejszej części od matki, a w większej – od ojca.
Pokaż odpowiedź

Odpowiedź: A

Mitochondria są dziedziczone od matki, ponieważ komórka jajowa zawiera liczne mitochondria w cytoplazmie, natomiast mitochondria plemnika są degradowane po zapłodnieniu, więc nie wchodzą w skład zygoty. Dlatego genom mitochondrialny jest przekazywany wyłącznie w linii matczynej.

Punktacja: Punkt przyznaje się za wybranie odpowiedzi A. Każda inna odpowiedź jest niepoprawna.

Najczęstsze błędy w zadaniu 18

  • Błędne zaznaczenie w pierwszym poleceniu, np. uznanie, że dziedziczenie autosomalne dominujące można wykluczyć, bo w rodowodzie jest chory potomek zdrowych rodziców (co wyklucza dominację), ale w tym rodowodzie tak nie jest.
  • Pomylenie oznaczeń T/N: uczeń zaznacza T, gdy nie można wykluczyć, zamiast N.
  • W drugim poleceniu wybór odpowiedzi C lub D, co świadczy o błędnym przekonaniu, że mitochondria dziedziczą się od obojga rodziców.

Źródło zadania: Centralna Komisja Egzaminacyjna, Matura z biologii 2026, poziom rozszerzony (8 maja 2026). Odpowiedzi i wyjaśnienia: anotemy.